آمارهای رسمی نشان می‌دهد که ۱۰۰ درصد شهروندان ایرانی به شبکه برق دسترسی دارند و سهم هزینه برق در سبد خانوار به‌طور متوسط تنها یک درصد است. این دسترسی کامل به برق یکی از مهم‌ترین دستاوردهای توسعه زیرساختی ایران در دهه‌های اخیر محسوب می‌شود. با این حال، بررسی‌های انجام‌شده حاکی از آن است که چالش‌های مربوط به پایداری عرضه، کیفیت خدمات و عدالت در توزیع هزینه‌ها همچنان از مسائل قابل‌توجه در این حوزه به‌شمار می‌رود.
به گزارش رهام خبر، دسترسی کامل خانوارهای شهری در سال ۱۴۰۳ به شبکه برق و پوشش گسترده مناطق روستایی، ایران را در زمره کشورهای با درآمد بالا در زمینه دسترسی به برق قرار داده است. این توسعه، نه‌تنها مناطق شهری، بلکه روستاهای کوچک و کمترتوسعه‌یافته را نیز شامل شده است. بررسی داده‌ها نشان می‌دهد که اختلاف میان دسترسی به برق در مناطق شهری و روستایی بسیار محدود است و تمامی دهک‌های درآمدی از سطح بالایی از دسترسی به شبکه برق برخوردارند. با این حال، ارزیابی وضعیت برق تنها با بررسی دسترسی به شبکه کافی نیست و باید به سه مؤلفه اصلی شامل کیفیت، پایداری و استطاعت مالی توجه شود.
در حوزه مالکیت و استفاده از تجهیزات برقی، خانوارهای ایرانی به‌طور متوسط به پنج مورد از شش وسیله برقی اصلی مانند تلویزیون، یخچال و کولر دسترسی دارند. این میزان در مناطق شهری بیشتر از مناطق روستایی است و شکاف رفاهی میان این دو منطقه در زمینه مالکیت تجهیزات برقی همچنان وجود دارد. عواملی نظیر درآمد پایین‌تر خانوارهای روستایی، هزینه بالای خرید لوازم خانگی، ناتوانی در پرداخت هزینه‌ها و تفاوت‌های اقلیمی از دلایل اصلی این شکاف هستند. همچنین، تغییر الگوی مصرف سرمایشی، از جمله افزایش استفاده از کولرهای گازی، فشار بیشتری بر شبکه برق وارد کرده و چالش‌هایی را در مدیریت عرضه و تقاضا ایجاد کرده است.
یکی از مسائل مهم در حوزه برق کشور، پایداری عرضه است. اگرچه شبکه برق تقریباً تمامی مناطق کشور را پوشش داده، اما خاموشی‌های ناشی از مدیریت بار یا کمبود تولید همچنان یکی از چالش‌های اصلی است. در سال ۱۴۰۳، متوسط زمان خاموشی ناشی از کمبود تولید به ۱۹.۲۱ دقیقه در روز رسید که نسبت به سال قبل رشد چشمگیری داشته است. این افزایش خاموشی‌ها عمدتاً ناشی از رشد سریع‌تر تقاضا نسبت به عرضه، فرسودگی زیرساخت‌ها، محدودیت سرمایه‌گذاری و وابستگی به نیروگاه‌های حرارتی است.
از سوی دیگر، بررسی سهم هزینه برق در سبد خانوار نشان می‌دهد که این رقم در مناطق شهری حدود یک درصد و در مناطق روستایی ۱.۴ درصد است. پایین بودن سهم هزینه برق به دلیل یارانه‌ها و تثبیت تعرفه‌ها در برابر تورم است. با این حال، فشار نسبی هزینه برق بر خانوارهای کم‌درآمد و روستایی بیشتر است. علاوه بر این، استفاده از تعرفه‌گذاری پلکانی برای کنترل مصرف برق، اگر به شرایط اقلیمی و توان مالی خانوارها توجه نشود، ممکن است فشار بیشتری بر برخی گروه‌های آسیب‌پذیر وارد کند.
در مجموع، دسترسی کامل به شبکه برق در ایران یک گام بزرگ در توسعه زیرساختی کشور است، اما چالش اصلی امروز، تبدیل این دسترسی به برخورداری واقعی و عادلانه از خدمات انرژی است. سیاست‌گذاری‌های آینده باید بر افزایش کیفیت شبکه، پایداری عرضه، ارتقای بهره‌وری و حمایت از خانوارهای کم‌درآمد و مناطق کمترتوسعه‌یافته تمرکز داشته باشد.
