آیین تدفین وایکینگها؛ افسانه تیر آتشین حقیقت ندارد
یکی از تصاویر مشهور درباره فرهنگ وایکینگها، صحنهای است که در آن مردگان این قوم بر روی قایقهایی قرار گرفته و با پرتاب تیر آتشین به دریا سپرده و شعلهور میشوند. این تصویر بارها در فیلمها و سریالهای مختلف، از جمله آثار سینمایی «وایکینگها» محصول ۱۹۵۸ و سریال تلویزیونی «بازی تاجوتخت»، به نمایش درآمده است. اما آیا این صحنه واقعاً بخشی از آیینهای تدفین وایکینگها بوده یا صرفاً ساختهوپرداخته ذهن خلاق سینماگران است؟
به گزارش رهام خبر، بررسیهای تاریخی و باستانشناسی نشان داده که این تصویر مشهور بیشتر محصول تخیل هنری و فرهنگ عامه است تا واقعیتی تاریخی. اگرچه شواهدی وجود دارد که نشان میدهد وایکینگها در برخی مراسم تدفین، کشتیها یا قایقها را میسوزاندند، هیچ مدرک مستندی مبنی بر استفاده از تیرهای آتشین برای روشن کردن این کشتیها به دست نیامده است.
هاوارد ویلیامز، استاد باستانشناسی دانشگاه چستر، معتقد است که چنین مراسمی، حتی اگر وجود داشته باشد، به دلیل ماهیت خود آثار کمی از خود باقی گذاشته است. همچنین، آرین مکگوایر، استاد انسانشناسی دانشگاه ویکتوریا، تأکید میکند که تاکنون هیچ مدرک باستانشناسی برای اثبات این تصویر مشهور یافت نشده است. در مواردی که کشتیها در آیینهای تدفین سوزانده شدهاند، این مراسم معمولاً بر روی خشکی انجام میشده، نه با رها کردن کشتی شعلهور در آب.
یکی از نزدیکترین روایتهای تاریخی درباره این موضوع مربوط به احمد بن فضلان، جهانگرد عرب قرن دهم میلادی است. او در سفر خود به منطقه رود ولگا، مراسم تدفین یکی از رهبران وایکینگها را توصیف کرده است. طبق گزارش او، جسد این رهبر بر روی قایق قرار گرفت و سپس قایق به آتش کشیده شد. اما این مراسم روی خشکی انجام شد و خبری از تیر آتشین در این روایت نیست.
حتی از نظر عملی نیز استفاده از تیر آتشین برای روشن کردن کشتی چندان منطقی به نظر نمیرسد. ماتیاس توپلاک، رئیس بخش باستانشناسی موزه وایکینگ هایتابو، توضیح میدهد که روشن کردن یک کشتی چوبی با تیر آتشین بسیار دشوار است و آتش باید دمای بالایی داشته باشد تا بتواند کشتی را کاملاً بسوزاند. همچنین، خطرات ناشی از حرکت کشتی شعلهور بر روی آب، این روش را غیرکاربردی میکند.
در نهایت، پژوهشگران بر این باورند که تصویر معروف کشتی شعلهور و تیر آتشین بیشتر محصول سینما و فرهنگ عامه است تا واقعیت تاریخی. هاوارد ویلیامز معتقد است که فیلم «وایکینگها» محصول سال ۱۹۵۸ نقش مهمی در شکلگیری این کلیشه داشته است. به نظر میرسد این تصویر بازتابی از مفاهیمی چون افتخار، قهرمانی و سرنوشت در فرهنگ وایکینگی باشد، نه روشی واقعی و مستند از آیینهای تدفین این قوم.
